Όταν η ψυχή πονάει…
Μετά την εμπνευσμένη παρουσίαση του Helm Stierlin, θα σας επαναφέρω στη σημερινή Ελλάδα και στη δική μας εμπειρία και γνώση σε σχέση με τα θέματα που αφορούν τη σύνδεση νου και σώματος τόσο σε θεωρητικό όσο και σε πρακτικό επίπεδο. Στο δεύτερο μέρος θα εστιάσω στη θεραπευτική μου δουλειά. Θα προσπαθήσω να σας δώσω μια γεύση από τη γνώση που απέκτησα για την παρατήρηση, τη κατανόηση και την αντιμετώπιση των σωματικών συμπτωμάτων.
Πριν ξεκινήσω, σκέφτηκα να ακούσουμε μαζί ένα τραγούδι της Χάρις Αλεξίου με τίτλο «Μητέρα, φίλη μου παλιά», το οποίο συμπυκνώνει μελωδικά και μεστά σκέψεις και βιώματα που θα ήθελα να μοιραστώ μαζί σας.
Ένα χτενάκι στα μαλλιά, μια πινελιά πάνω στο γκρίζο.
Μητέρα, φίλη μου παλιά, το παρελθόν σου ψηλαφίζω.
Στο πιο κρυφό σου μυστικό, ψάχνω να βρω τι έχει φτιάξει.
Ποιο χρέος σου απλήρωτο τη μοίρα μου έχει παγιδέψει.
Τι δεν μου έχεις πει, τι μου έχεις κρύψει.
Ποιον αγάπησες, μητέρα, ποιος σου έχει λείψει.
Πώς θα λυτρωθείς, πώς θα με λυτρώσεις.
Στη δική σου μοίρα, μάνα, μη με παραδώσεις.
Σε ποια ρωγμή του φεγγαριού είχες το πάθος σου κρυμμένο
Με την ντροπή του κοριτσιού που ‘ναι απ’ αγάπη ξεχασμένο
Πες μου ποιο θάνατο θρηνεί αυτή η ρυτίδα πλάι στο στόμα.
Ποια ενοχή σου μακρινή πληρώνει το δικό σου σώμα.
Τα λόγια της κόρης στο τραγούδι της Αλεξίου «Ποια ενοχή σου μακρινή πληρώνει το δικό σου σώμα» εκφράζουν τη διαισθητική συνειδητοποίηση ότι οι καταβολές και οι ταυτίσεις μας συνδέονται άμεσα τόσο με τον ψυχικό όσο και με το σωματικό πόνο, και η κραυγή της «Στη δική σου μοίρα μάνα μη με παραδώσεις» μια έμμεση παραδοχή ότι μπορούμε να γίνουμε φάρμακο του εαυτού μας.
Κάνοντας μια αναδρομή στο δικό μου αρχείο ιστοριών, θυμήθηκα ένα συμβάν ενός φίλου μου. Ο πατέρας του είχε ακτινολογικό εργαστήριο στο ίδιο κτίριο όπου στεγαζόταν και το σπίτι μας. Μια μέρα, ο φίλος μου, μπήκε στο γραφείο του και τον βρήκε να κοιτάζει δύο ακτινογραφίες φανερά προβληματισμένος. Του είπε ότι πριν έξι μήνες είχε στείλει μια ασθενή του πίσω στο χωριό της με καρκίνο στο τελευταίο στάδιο, αφού δεν μπορούσε πια να κάνει τίποτε άλλο για να τη βοηθήσει. Εκείνη τη μέρα είχε έρθει για να του πει ότι ήταν τελείως καλά και να τον ευχαριστήσει για ό,τι είχε κάνει γι’ αυτήν. Οι εξετάσεις επιβεβαίωσαν τη διάγνωση της ίδιας.
Ο καρκίνος είχε τελείως εξαφανιστεί.
Με αφορμή το περιστατικό αυτό, δημιούργησα μια γέφυρα η οποία με βοήθησε να προσπαθήσω να απαντήσω στο ερώτημα του πατέρα του για την ασθενή του η όποια για ανεξήγητους λόγους νίκησε τον καρκίνο.
Σε ποια όμως διάσταση των πολύπλοκων, πολυεπίπεδων αλληλοσυσχετίσεων και αλληλοεπιδράσεων να εστιάσουμε το φακό μας για να δούμε πως δημιουργείται η διαταραχή και πως εξαλείφεται;
Τις τελευταίες δεκαετίες οι εξελίξεις του κλάδου της συστημικής ψυχοθεραπείας, που έχει ήδη πάνω από μισό αιώνα ζωής, μετατόπισαν το κέντρο βάρους από τα φυσικά συστήματα στις νοητικές διαστάσεις της λειτουργίας των συστημάτων.
Αυτή η μεταστροφή μας έδωσε τη δυνατότητα να εστιάσουμε στο περιεχόμενο των μηνυμάτων που ανταλλάσσουν τα μέλη της οικογένειας μεταξύ τους, δηλαδή στις εγγραφές, τις προσωπικές και τις συλλογικές κατασκευές, τις προσωπικές και τις συλλογικές μας αφηγήσεις, σε σχέση με τον εαυτό μας, τη σχέση μας με τους άλλους και τη ζωή. Το πώς θα ερμηνεύσουμε ένα γεγονός (από το πιο ασήμαντο ως ρο πιο σοβαρό, και κυρίως αυτά που μας αφορούν άμεσα και προσωπικά) εξαρτάται από το ερμηνευτικό μας πλαίσιο, ένα πλαίσιο αναφοράς το οποίο λειτουργεί σαν ένας κεντρικός προγραμματισμός, αυτό που ονομάζεται Γνωστικό Σύστημα Αυτοαναφοράς.
Το σύνολο των αντιλήψεων μας για τη συμπεριφορά, τους ρόλους, τις αξίες, την ταυτότητα, τον προορισμό μας.
Ορίσαμε το ΓΣΑ ως το σύνολο των αντιλήψεων που έχει ένα πρόσωπο ή μια ομάδα τόσο για την ορατή συμπεριφορά (π.χ. τους ρόλους) όσο και για τις αξίες, την ταυτότητα και τον προορισμό του.
Σύμφωνα με τα παραπάνω, πρέπει να αναρωτηθεί κάνεις πόσο χρήσιμο είναι να προσπαθούμε να κατανοήσουμε και να αντιμετωπίσουμε τις διαταραχές, ψυχικές και σωματικές, με βάση τους αντικειμενικούς και γενικούς στρεσογόνους παράγοντες.
Καθοριστικός παράγοντας για τη ψυχολογική και σωματική μας υγεία δεν είναι κάποια a priori στρεσογόνα γεγονότα ή παράγοντες, που προκαλούν τη σωματική διαταραχή (όπως άλλωστε και ψυχολογική), αλλά ο τρόπος με τον οποίο καθένας μας ερμηνεύει αυτά τα ερεθίσματα και τα μηνύματα στο πλαίσιο των του κατασκευών. Με άλλα λόγια, το πως θα ερμηνεύουμε ένα γεγονός (από το πιο ασήμαντο ως το πιο σοβαρό και κυρίως αυτά που μας αφορούν άμεσα και προσωπικά) εξαρτάται από το ερμηνευτικό μας πλαίσιο, ένα πλαίσιο αναφοράς το οποίο λειτουργεί σαν ένας κεντρικός προγραμματισμός, που αποτελεί το φίλτρο ανάμεσα στα ερεθίσματα που δεχόμαστε και στην προϋπάρχουσα θεωρία μας και στον εαυτό μας, στη σχέση μας με τους άλλους και στη ζωή. Αυτή η θεωρία κατασκευάστηκε μέσα από μακρόχρονες και καθοριστικές εμπειρίες με υψηλό βαθμό συγκινησιακής φόρτισης.
Σύμφωνα με αυτή την οπτική, οι κατασκευές και οι συγκατασκευές μας αποτελούν γενεσιουργό αιτία για τις σωματικές διαταραχές (από τις πιο ανώδυνες ως τις πλέον σοβαρές, όπως οι καρδιακές παθήσεις, οι διαταραχές του ανοσοποιητικού συστήματος και ο καρκίνος).
Αποτελεί σχήμα οξύμωρο το ότι, ενώ η επίγνωση πως ο ψυχισμός επηρεάζει τη λειτουργία του οργανισμού είναι βαθιά εμπεδωμένη στη συνείδηση του ανθρώπου, η επιστημονική κοινότητα εμμένει ακόμα, σε μεγάλο βαθμό, στη διχοτόμηση της ενότητας νου και σώματος. Το ευρύ κοινό εκφράζει έμμεσα ή άμεσα τη σύνδεση μεταξύ της καλής υγείας και της κακής προσαρμογής. Η δική μου κλινική εμπειρία έχει δείξει ότι η σύνδεση ανάμεσα στα ψυχολογικά και τα οικογενειακά αδιέξοδα γίνεται από τους περισσότερους αυθόρμητα. Ακόμα όμως και όταν η σύνδεση αυτή δεν γίνεται αυθόρμητα, οι περισσότεροι αποδέχονται την αιτιοκρατική σχέση ανάμεσα σε σωματικές διαταραχές και σε ψυχολογικά και οικογενειακά προβλήματα. Στην αρχική συνάντηση, όταν, ανάμεσα σε άλλα θέματα που αφορούν το οικογενειακό ιστορικό, διερευνώνται οι ασθένειες και οι άκαιροι θάνατοι μελών της οικογένειας, βλέπουμε ότι η συντριπτική πλειονότητα των θεραπευόμενων κάμει το διαχωρισμό μεταξύ του «από τι» και του «γιατί»: «Από τότε που ο πατέρας μου καταστράφηκε οικονομικά, δεν σήκωσε κεφάλι και τελικά πέθανε από καρκίνο», «Η μητέρα μου δεν ήταν πότε ευτυχισμένη. Μια ζωή άρρωστη τη θυμάμαι. Ένα μήνα μετά το γάμο μου έπαθε έμφραγμα και πέθανε».
Στον τόπο μας αυτή η επίγνωση φαίνεται να έχει βαθιές πολιτισμικές ρίζες και εκφράζεται με κρυστάλλινη καθαρότητα μέσα από τη γλώσσα μας. Στην καθομιλούμενη χρησιμοποιούμε πάμπολλες εκφράσεις, όπως ράγισε, πέτρωσε, μάτωσε, σταμάτησε η καρδιά μου, μου έσπασε η χολή, μου κόπηκαν τα ήπατα, καράφλιασα, μου έβγαλε τον καρκίνο, μου έπρηξε το συκώτι, μου έφαγε τα σωθικά κ.ά. Οι εκφράσεις αυτές αποκαλύπτουν ότι μέσα μας κουβαλάμε μια βαθιά επίγνωση για τη σύνδεση ανάμεσα σε σωματικά συμπτώματα και διαταραχές (από τις πιο ανώδυνες ως τις πιο σοβαρές και θανατηφόρες) και τις διαταραχές που αφορούν τη σχέση μας με τον εαυτό μας και τη στάση και τη συμπεριφορά των σημαντικών προσώπων της ζωής μας.
Αλλά και οι ίδιοι οι γιατροί φαίνεται να εκφράζουν έμμεσα την παραδοχή της δύναμης του νου όταν, αναφερόμενοι στους ασθενείς που δεν ανταποκρίνονται στις ιατρικές παρεμβάσεις, λένε συχνά ότι «δεν προσπαθεί».
Νομίζω ότι λίγοι αμφισβητούν πλέον πως οι εγγραφές της παιδικής ηλικίας, ακριβώς λόγω της μεγάλης συγκινησιακής φόρτισης που συνεπάγεται η σχέση μας με τους δικούς, είναι ισχυρότατες. Το πώς θα λειτουργήσει το σώμα μας και το πως θα αντιδράσει στα ερεθίσματα που δέχεται (αν θα αντισταθεί ή όχι στα δυνητικά επιβλαβή) εξαρτάται από το πώς θα τα ερμηνεύσει, άρα πως θα αισθανθεί και πως θα αντιδράσει με βάση τους ερμηνευτικούς κώδικες που έχει κατασκευάσει μέσα από τα βιώματα και τις καταβολές του. Αυτή δεν θα ήταν μια απάντηση στο δικαιολογημένο και συχνότατα αναπάντητο ερώτημα του γιατί ορισμένοι άνθρωποι που δεν έχουν ανθυγιεινές συνήθειες νοσούν, ενώ άλλοι που έχουν όλων των ειδών τις ανθυγιεινές συνήθειες δεν αρρωσταίνουν;


