Παιδί και δημιουργικότητα: χάσιμο χρόνου ή πολύτιμο αγαθό;
Και έπλασε ο Δημιουργός τον άνθρωπο… Του έδωσε την δυνατότητα να δημιουργεί, μια δυνατότητα που υπάρχει μέσα του από την ώρα που γεννιέται και είναι η πηγή της γνωριμίας με τη ζωή, της επικοινωνίας με τον ίδιο τον εαυτό, με τις ιδέες και τα συναισθήματά του, με το νου και την ψυχή του αλλά και της επικοινωνίας του με τον κόσμο, με τις ιδέες και τα συναισθήματα των άλλων. Η δημιουργικότητα είναι η γέφυρα που ενώνει τον άνθρωπο με τη ζωή σε μια σχέση δυνατή και μοναδική. Μόνο ο άνθρωπος από όλα τα έμβρυα όντα της γης, σύμφωνα με αυτά που γνωρίζουμε μέχρι στιγμής, κατέχει το χάρισμα της δημιουργικότητας.
Είναι δημιουργικότητα να μπορείς να δίνεις όνομα και σχήμα στην χαρά σου, να την κάνεις τραγούδι που να το νιώθεις, να το γνωρίζεις, να το ζεις, να το χορεύεις και να το μοιράζεσαι με τους άλλους. Να κάνεις θρήνο την λύπη σου και να ποτίζεις την καρδιά σου με αυτόν, να τον διαβάζεις, να τον μαθαίνεις, να μεγαλώνεις και να δυναμώνεις την αντοχή σου. Είναι δημιουργικότητα να κάνεις έργο την ιδέα σου και την έμπνευση σου, να τα χαίρεσαι εσύ και ο κόσμος όλος. Είναι δημιουργικότητα να ζεις, «να επικοινωνείς», να υπάρχεις σε πλήρη εγρήγορση πρώτα-πρώτα για τον εαυτό σου και έτσι να μπορείς να υπάρχεις με τους άλλους και για τους άλλους.
Ο Jung λέει για την δημιουργικότητα: «Αυτές οι κινητοποιήσεις των εσωτερικών ψυχικών πόρων μέσα από την υπέρτατη αυτή λειτουργία της δημιουργίας συμβόλων, οδηγούν στην ολοκλήρωση της ατομικότητας και της προσωπικότητας του ατόμου. Είναι η δημιουργικότητα ένα βασικό ένστικτο και η απελευθέρωση της δημιουργικής ενέργειας παίζει ουσιώδη ρόλο στην ψυχική υγεία».
Ο Read υποστηρίζει ότι το μυστικό των εσωτερικών συγκρούσεων θα πρέπει να το ψάξουμε στην καταπίεση της ικανότητας για αυθόρμητη δημιουργία μέσα στο άτομο.
Είναι αυτή η δυνατή ορμή της δημιουργικότητας που συγκεντρώνει όλες τις κινητικές, διανοητικές, πνευματικές και συναισθηματικές δυνατότητες του ατόμου και την ώρα της δημιουργίας τις ενώνει, τις συντονίζει και τις ενεργοποιεί για να αποδώσουν όσο μπορούν σε αυτόν που δημιουργεί για τη χαρά της δημιουργίας. Αυτή η χαρά, αυτή η ευφορία του κάνω κάτι που έρχεται από μέσα μου, που θέλω, που έχω την εσωτερική ώθηση και επιθυμία να το κάνω, ανοίγει διάπλατα τους δρόμους της επικοινωνίας για γνώση και μάθηση. Όταν λέμε για γνώση και μάθηση. Όταν λέμε γνώση, μάθηση, εννοούμε πρώτα-πρώτα τη γνώση και τη μάθηση που θα μας βοηθήσει να γνωρίσουμε τον εαυτό μας. Αυτή η βασική γνώση θα μας βοηθήσει να επικοινωνήσουμε με τους άλλους αλλά και να βρούμε τη θέση τους μέσα στην ψυχή μας. Όλα αυτά βάζουν τάξη στο χάος, που απ’ την ώρα του ερχομού μας στη ζωή μάς απειλεί. Είναι λοιπόν η δημιουργικότητα που μας οδηγεί από το χάος στη γνώση, στην αρμονία, στη χαρά, στην ευτυχία.
Τι χαρακτηριστικά όμως έχει η δημιουργικότητα, και πως βιώνεται από ένα παιδί;
Η πρωτοτυπία: Κάθε παιδί, όταν δημιουργεί και εκφράζεται αυθόρμητα έχει το δικό του προσωπικό τρόπο έκφρασης, τον δικό του ιδιαίτερο τρόπο να χρησιμοποιεί τα σύμβολα για κάθε τι που θέλει να εκφράσει. Τα σύμβολα αυτά έρχονται βαθιά μέσα από τον εαυτό του και αυτό το βοηθά να κατανοήσει κάθε συναίσθημα και ιδέα για το ίδιο ή τους άλλους καλύτερα.
Η ανανέωση: Όταν το παιδί θέλει να εκφράσει μια ιδέα, ένα συναίσθημα που θέλει να το κατανοήσει, να επικοινωνήσει με αυτό όσο γίνεται καλύτερα και να βοηθήσει να το κατανοήσουν και οι άλλοι τότε προσπαθεί να βρει όσους πιο πολλούς τρόπους μπορεί ψάχνοντας καινούρια υλικά, καινούρια σύμβολα για να πετύχει όσο καλύτερα μπορεί τον σκοπό του.
Η δύναμη ορμή έκφρασης: Αυτή η έντονη ορμή είναι αυτή που σπρώχνει το παιδί και δυναμώνει την επιθυμία του για έκφραση των ιδεών και των συναισθημάτων του.
Οι ορισμοί για τη δημιουργικότητα και τη φαντασία που δίνουμε δεν πρέπει να περιορίζονται μόνο στους λίγους και εκλεκτούς, αλλά να δίνονται ευκαιρίες σε όλα τα παιδιά. Αυτό σημαίνει ανεξαρτήτου φυλής, θρησκείας, κοινωνικής τάξης, εθνικότητας, φύλου ή ειδικών εκπαιδευτικών αναγκών. Να αναγνωρίζουμε ότι όλα τα παιδιά μπορούν να είναι δημιουργικά και να έχουν φαντασία, να αξιοποιούμε στο έπακρο τα ταλέντα όλων των παιδιών, να αναγνωρίζουμε τη σημασία του περιβάλλοντος το οποίο ενθαρρύνει και δίνει αξία στη δημιουργικότητα και τη φαντασία.
Είναι πολύ σημαντικό να εξασφαλίσουμε στα παιδιά το περιβάλλον ώστε να βιώσουν μια ευρεία ποικιλία εμπειριών οι οποίες πρέπει να είναι ισορροπημένες, να μην είναι δηλαδή εστιασμένες σε ένα μόνο τομέα εμπειριών και να αγνοούν τους άλλους, θα πρέπει όμως να διαφέρουν ως προς την ικανότητα, το στάδιο ανάπτυξης και το ενδιαφέρον του κάθε παιδιού.
Πότε όμως τα παιδιά είναι δημιουργικά; Είναι όταν διερευνούν και πειραματίζονται, χρησιμοποιούν το λόγο και παίζουν για να αντιληφθούν τον κόσμο, συγκεντρώνονται σε μια συγκεκριμένη δραστηριότητα για μεγάλο χρονικό διάστημα, βάζουν τάξη στο χάος, χρησιμοποιούν με έναν καινούριο τρόπο κάτι παλιό και οικείο, χρησιμοποιούν την επανάληψη για να μάθουν κάτι καινούριο.
Για να μπορέσει ένα παιδί να εκφράσει την δημιουργικότητα του πρέπει να βρίσκεται σε ένα περιβάλλον όπου αισθάνεται ότι υπάρχει ασφάλεια, εμπιστοσύνη τόσο στον χώρο όσο και στα άτομα. Πρέπει να υπάρχουν και διάφορα υλικά όπως χρώματα, πινέλα, χαρτιά, πηλός, μουσικά όργανα, υλικά από την φύση, από την καθημερινή ζωή, υφάσματα, σετ χειροτεχνίας, καθρέφτες, κουκλόσπιτα, παιχνίδια για καλλιτεχνικές δημιουργίες, κύβοι, τουβλάκια και τόσα πολλά άλλα, που όμως θα πρέπει να δοθεί χρόνο στο παιδί να τα επεξεργαστεί και να τα ανακαλύψει ώστε να αποφασίσει να ασχοληθεί μαζί τους.
Η αυθόρμητη έκφραση με την τέχνη όπως και το παιχνίδι και τα όνειρα, βοηθούν το παιδί να εκφράσει πράγματα που υπάρχουν στο υποσυνείδητό του. Επιθετικότητα, αγωνία, φόβος, λύπη, χαρά, βγαίνουν με μανία και με ενθουσιασμό πάνω στα υλικά. Πέρα από τα παραπάνω, πίσω από κάθε πραγματικά δημιουργική πράξη υπάρχουν πολλές προσπάθειες που δεν είχαν επιτυχές αποτέλεσμα γιατί οι ιδέες η τα υλικά που χρησιμοποιήθηκαν δεν εξασφάλισαν τελικά την προβλεπόμενη επιτυχία. Αυτές οι εμφανείς «αποτυχίες» είναι ιδιαίτερα σημαντικές. Αν τα παιδιά γνωρίζουν ήδη το αποτέλεσμα δεν επιστρατεύουν την δημιουργικότητα τους ούτε ανακαλύπτουν κάτι καινούριο για αυτά. Μόνο όταν ανακαλύπτουν ότι κάτι που νόμιζαν ότι θα λειτουργούσε δε λειτουργεί ή ότι αυτό που θεώρησαν σωστό δεν είναι, καταλαβαίνουν ότι υπάρχει κάτι που δεν είχαν προσέξει πρωτύτερα και έτσι προχωρούν. Τα «λάθη» είναι λοιπόν σημαντικά γιατί εξελίσσουν τη σκέψη. Αν θέλουμε τα παιδιά να νιώσουν ελεύθερα να κάνουν λάθη, πρέπει να τα κάνουμε να νιώσουν ότι έχουν τον έλεγχο της δημιουργικής διαδικασίας. Πρέπει να ξέρουν ότι οι ενήλικες που είναι γύρω τους καταλαβαίνουν πόσο σημαντικό είναι να ακολουθεί κάποιες ιδέες που φαίνονται να είναι παράλογες. Αυτό μας οδηγεί στο γεγονός ότι όταν οι ενήλικοι επεμβαίνουν στις διαδικασίες που σχετίζονται με την δημιουργικότητα και τη φαντασία των παιδιών επιβάλλοντας τους τις απόψεις τους και τις αντιλήψεις που έχουν εκ των προτέρων σχηματίσει οι ίδιοι, μπορεί να βλάψουν ή ακόμα και να καταστρέψουν την έμφυτη δημιουργικότητα των παιδιών. Αν επέμβουμε έχοντας την άποψη ότι σκοπός της τέχνης είναι να παραχθεί ένα έργο που είναι όσο το δυνατό πιο ρεαλιστικό, και έτσι να αντιμετωπίσουμε τα παιδιά ως αποτυχημένους καλλιτέχνες, μπορεί να τα βάψουμε σε μεγάλο βαθμό, επιβάλλοντας τους προσδοκίες που δεν είναι κατάλληλες για αυτά καθώς δεν ταιριάζουν με το στάδιο ανάπτυξης στο οποίο βρίσκονται.
Αν θέλουμε ενηλίκους που να είναι δημιουργικοί και να έχουν φαντασία, πρέπει να αρχίσουμε από τα παιδιά της προσχολικής ηλικίας, εκπαιδεύοντας τα για να αντιμετωπίσουν τη ζωή. Οι στάσεις που διαμορφώνουν τα παιδιά σε αυτή την ηλικία θα τα συνοδεύουν για μια ζωή. Τα παιδιά μπορούν να δημιουργήσουν μια εικόνα και μια αντίληψη για τον κόσμο που μόνο αυτά θα μπορέσουν να έχουν. Εξετάζοντας τους τρόπους με τους οποίους εκφράζουν τη δημιουργικότητα και τη φαντασία τους, μπορούμε να διαπιστώσουμε τι γνωρίζουν για τον κόσμο, τι θεωρούν σημαντικό και πως επιλέγουν να το αναπαραστήσουν. Αν στα παιδιά διδάσκονται μόνο αυτά που είναι εύκολο να εξεταστούν και να αξιολογηθούν, χάνουμε πολύτιμα πράγματα. Όταν δίνουμε έμφαση στις βασικές δεξιότητες γραφής, ανάγνωσης και αριθμητικής, είναι σημαντικό να θυμόμαστε τη σημασία που έχουν από μόνες τους ή δημιουργικότητα και η φαντασία καθώς και τη συμβολή τους σε άλλα γνωστικά αντικείμενα. Πρέπει να αντιστεκόμαστε σε κάθε απόπειρα ανακοπής ή περιορισμού της ανάπτυξης της δημιουργικότητας στην σχολική ηλικία ή και αργότερα. Αν δε γίνει αυτό θα καταλήξουμε να αντιγράφουμε απλώς παλιές ιδέες. Θα αναθρέψουμε μια γενιά, η οποία όπως είπε και ο Oscar Wilde, «θα ξέρει τι τιμή έχουν όλα, αλλά δε θα ξέρει την αξία του».
