Η Δημιουργικότητα Κατά την Τρίτη Ηλικία.
Όταν ο Μιχαήλ Άγγελος ανέλαβε τη Βασιλική του Αγ. Πέτρου, σε ηλικία 70 ετών, προσέκρουσε σε κριτικές που θεωρούσαν ότι ήταν πολύ μεγάλος και αδύναμος για ένα τέτοιο έργο. Απτόητος από τις παρατηρήσεις αυτές, ο Μιχαήλ Άγγελος πέτυχε να δημιουργήσει ένα από τα περιφημότερα θρησκευτικά μνημεία όλων τω εποχών. Ο Βενιαμίν Φραγκλίνος υπήρξε θύμα ενός παρόμοιου κυνισμού όταν έφτασε στη ηλικία αυτή. Ο σθεναρός και εύστροφος Φραγκλίνος, ωστόσο, επέδειξε στους νεότερους συναδέλφους του ότι ήταν περισσότερο από ίσος προς αυτούς για να συμμετάσχει στη θεμελίωση των νεοσύστατων Ηνωμένων Πολιτειών. Σε ηλικία 70 ετών συνέβαλε ώστε να διατυπωθεί η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας, και σε ηλικία 79 ετών διορίστηκε διοικητής της πολιτείας της Πενσυλβανίας.
Τα δύο αυτά παραδείγματα είναι ενδεικτικά του γεγονότος ότι η τρίτη ηλικία μπορεί να είναι μια περίοδος δημιουργικότητας και ανάπτυξης από νοητική άποψη. Είναι δυνατόν τα νεότερα χρόνια της ενήλικης ζωής να προσφέρονται για συλλογή των εμπειριών ζωής και για ορισμένου τύπου νοητικά επιτεύγματα.
Τα όψιμα χρόνια της ενήλικης ζωής, αντίθετα, προσφέρονται για επεξεργασία των εμπειριών και για διαφορετικού τύπου νοητικά επιτεύγματα.
Η πρώτη συστηματική μελέτη που προσπάθησε να διασαφηνίσει τη σχέση ανάμεσα στην ηλικία και τη δημιουργικότητα έγινε από τον H. Lehman (1953), και αφορούσε τη δημιουργικότητα στις Καλές Τέχνες. Ο Lehman διαπίστωσε ότι οι καλλιτέχνες φθάνουν στο ανώτερο σημείο της απόδοσης τους στις ηλικίες μεταξύ 30 και 39 ετών, και στη συνέχεια η απόδοσή τους σταδιακά πέφτει. Στο δείγμα του ο ερευνητής συμπεριέλαβε καλλιτέχνες διαφόρων ειδικοτήτων, από συνθέτες συμφωνικών έργων μέχρι σκηνοθέτες κινηματογραφικών έργων αλλά και αθλητές, δακτυλογράφους, και πρωταθλητές στο σκάκι. Τα αποτελέσματα των μελετών του ο Lehman τα δημοσίευσε στο πολυσυζητημένο έργο του «Age and Achievement».
Μερικά χρόνια αργότερα ο Lehman ασχολήθηκε με τη δημιουργικότητα στις επιστήμες. Στο νέο του δείγμα συμπεριέλαβε επιστήμονες από πολλούς ακαδημαϊκούς κύκλους και υπολόγισε την ηλικία στην οποία έκαναν τις πιο πρωτότυπες και δημιουργικές συνεισφορές τους στην επιστήμη. Σύμφωνα με τις αναλύσεις του Lehman, οι χημικοί σε ηλικία 40-45 ετών παράγουν τη μισή δημιουργική εργασία σε σχέση με την εργασία που παρουσιάζουν στις ηλικίες 30 έως 35 ετών. Στα 60-65, η παραγωγή στον τομέα αυτόν μειώνεται στο 20% της αρχικής παραγωγής.
Σύμφωνα με τον Harvey Lehman οι επιστήμονες ακολουθούν την ίδια πορεία δημιουργικής καμπύλης, που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως μονοκόρυφη αριστερή καμπύλη. Η δημιουργική παραγωγή των επιστημόνων, όπως και τω καλλιτεχνών, κορυφώνεται σε ένα σημείο και μετά πέφτει σταδιακά. Στους καλλιτέχνες ειδικότερα, η κάμψη ενδέχεται να σημειωθεί νωρίτερα. Για παράδειγμα, μέχρι την ηλικία των 55 ετών οι συνθέτες συμφωνικών έργων έχουν μειώσει την παραγωγή τους στο 20% της αρχικής.
Ο Wayne Dennis άσκησε κριτική στην εργασία του Lehman επισημαίνοντας ότι υπάρχουν ορισμένα μεθοδολογικά λάθη σ’ αυτήν. Η εικόνα της δημιουργικής καμπύλης θα ήταν διαφορετική, υποστήριξε ο Dennis, αν ο Lehman είχε παρακολουθήσει τα δημιουργικά άτομα σε όλη τη πορεία της ζωής τους χρησιμοποιώντας όχι συγχρονικά δεδομένα όπως έκανε ο Lehman αλλά διαχρονικά. Επιδιώκοντας να παρακάμψει τις μεθοδολογικές αυτές αδυναμίες ο Dennis συγκέντρωσε ένα δείγμα αποτελούμενο από 738 άτομα που έζησαν μέχρι τα 80 τους, ή και περισσότερα χρόνια. Τα άτομα αυτά κατατάσσονταν φυσιολογικά σε τρεις μεγάλες ομάδες: τους διανοούμενους, τους επιστήμονες και τους καλλιτέχνες (μουσική, λογοτεχνία, καλές τέχνες). Εκτιμώντας τη συνολική τους πορεία στις αναλύσεις του, ο Dennis διαπίστωσε ότι η περίοδος της μέγιστης δημιουργικότητας και για τις τρεις ομάδες ήταν η ηλικία 40 ετών, ή λίγο μετά. Αν και η τρίτη ομάδα, των καλλιτεχνών, προηγείται σε δημιουργική έκφραση σε σχέση με τις ομάδες των διανοούμενων και των επιστημόνων, και οι τρεις σημειώνουν την κορύφωση του δημιουργικού τους έργου στην ίδια χρονολογική ηλικία.
Μετά την ηλικία τω 60, η επίδοση των επιστημόνων και των καλλιτεχνών σημειώνει κάμψη, ενώ δεν συμβαίνει τι ίδιο στην ομάδα των διανοούμενων. Παρόμοια ευρήματα προέκυψαν από άλλες έρευνες που ακολούθησαν. Ο Cole ασχολήθηκε με την παραγωγικότητα των επιστημόνων, εκτιμώντας τον αριθμό των ερευνητικών εργασιών που οι επιστήμονες του δείγματός του δημοσίευσαν σε διάστημα 5 ετών. Επίσης, εκτίμησε την ποιότητα των δημοσιευμένων εργασιών από το πόσο συχνά άλλοι ερευνητές παρέπεμπαν σε αυτές. Έτσι ο Cole είχε ένα μέτρο σύγκρισης για κάθε 5-ετία της ζωής των επιστημόνων, και την αντίστοιχη παραγωγικότητά τους. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η χρονολογική ηλικία είχε μια καμπυλόγραμμη σχέση σχήματος σε σχέση με τη δημιουργικότητα αλλά και με τη ποιότητα της παραγωγής σε δείγματα χημικών, γεωλόγων, μαθηματικών, φυσικών, ψυχολόγων και κοινωνιολόγων. Για όλους αυτούς, τόσο η παραγωγή όσο και και η ποιότητα των εργασιών τους κορυφωνόταν λίγο μετά τα 40, ενώ πριν και μετά την ηλικία αυτή οι δείκτες έπεφταν σταδιακά.
Φάνηκε επίσης ότι, όσο μεγαλύτερη περίοδο προετοιμασίας απαιτεί μια επιστημονική επίδοση, τόσο ο χρόνος της δημιουργικής παραγωγής καθυστερεί. Ένα άλλο σημαντικό εύρημα είναι ότι, σε τέσσερις τουλάχιστον περιπτώσεις , η δημιουργική παραγωγή των ατόμων εξαρτάται και από άλλους παράγοντες, όπως είναι η ωριμότητα της ηλικίας, και τα μέσα που προσφέρονται στον ερευνητή για να πραγματοποιήσει τα σχέδιά του.
