Οι αλλοιώσεις της προσωπικότητας του ηλικιωμένου ατόμου με γεροντική άνοια είναι αυτές που προκαλούν τις μεγαλύτερες ψυχοπιεστικές καταστάσεις στους οικείους του. Οι αλλοιώσεις αυτές κάνουν την εμφάνισή τους όταν η άνοια φθάσει στα μεσαία στάδια οπότε αρχίζουν να καταστρέφονται οι νευρώνες εκείνοι του εγκεφάλου που ελέγχουν και προσαρμόζουν την συμπεριφορά. Εξ άλλου, στα μεσαία στάδια της άνοιας το ηλικιωμένο άτομο κατανοεί εν μέρει την κατάσταση στην οποία έχει περιέλθει, υποφέρει γι’ αυτό, και αγωνίζεται απελπισμένα να περισώσει την ψυχολογική του συγκρότηση και να μην διαλυθεί. Στο σημείο αυτό, η οικογένεια που περιθάλπει τον ηλικιωμένο υφίσταται τις συνέπειες από την αντίδραση του ηλικιωμένου στην εκφυλιστική ασθένεια που καταστρέφει βαθμιαία τη νοητική του συγκρότηση και συνθλίβει την προσωπικότητά του. Οι νοητικές ικανότητες εκφυλίζονται και χάνονται η μια μετά την άλλη, τα συναισθήματα αλλοιώνονται, η προσωπικότητα γίνεται στριφνή και απλησίαστη. Όλα αυτά προκαλούν μεγάλη ταραχή στο οικογενειακό περιβάλλον του ηλικιωμένου και, συχνά, γίνονται αιτία ώστε τα ίδια τα άτομα που έρχονται σε επαφή με τον ηλικιωμένο ανοϊκό να αναπτύσσουν συμπτώματα κατάθλιψης.
Στην περίπτωση αυτή, οι οικείοι του ηλικιωμένου αδυνατούν και οι ίδιοι να αντιδράσουν λογικά και να εκτιμήσουν ψύχραιμα την κατάσταση του συγγενούς τους. Αντίθετα, τείνουν να υπερβάλλουν όταν αναφέρονται στις φθορές που έχει υποστεί και, διακατεχόμενοι από τον φόβο ότι δεν είναι ικανός η ικανή να κάνει τίποτε, καταπιέζουν αθέλητα τον ηλικιωμένο. Η συναισθηματική ατμόσφαιρα του σπιτιού φορτίζεται επικίνδυνα, επειδή οι οικείοι του ηλικιωμένου του απευθύνουν παρατηρήσεις, προειδοποιήσεις, και του καλλιεργούν φοβικά αισθήματα.
Η τάση των συγγενών να μην εμπιστεύονται τον ηλικιωμένο ανοϊκό, ούτε στην εκτέλεση απλών καθηκόντων που ακόμη είναι σε θέση να εκτελεί, χειροτερεύει την συναισθηματική του κατάσταση. Ο ηλικιωμένος αισθάνεται άσχημα επειδή το περιβάλλον του τον παροπλίζει, και οι συναισθηματικές αντιδράσεις του μπορεί να είναι καταστρεπτικές για τον ίδιον και το περιβάλλον του.
Μήπως αυτό σημαίνει ότι η διαρκής ενθάρρυνση ενός ηλικιωμένου ανοϊκού είναι η καλύτερη στρατηγική που πρέπει να ακολουθούν οι οικείοι του; Μήπως η προσπάθεια πρέπει να εντοπίζεται στη διαρκή ενεργοποίηση του ασθενούς ώστε να αποκτά το αίσθημα ότι κάτι καταφέρνει; Η ερευνητική ομάδα του Steve Zarit, που έχει εργασθεί εκτεταμένα με τα θύματα των ανοιών και τις οικογένειές τους, τονίζει το γεγονός ότι και σ’ αυτήν την προσέγγιση περικλείονται κίνδυνοι. Οι συγγενείς που πιέζουν τους ανοϊκούς ηλικιωμένους να παίρνουν πρωτοβουλίες και να ενεργοποιούνται μπορεί να καταφέρνουν κάτι πρακτικό, συγχρόνως όμως τους προξενούν μεγάλο άγχος. Για παράδειγμα, μπορεί να παροτρύνουν τον ηλικιωμένο προσπαθήσει να ΄θυμηθεί΄, ή να τον προειδοποιούν ότι ΄δεν ελέγχει τον εαυτό του΄. Οι παρατηρήσεις αυτές μεγιστοποιούν τον συναισθηματικό πόνο που αισθάνεται ο ηλικιωμένος, ενώ η αντίληψη των συγγενών ότι ο ηλικιωμένος θα μπορούσε να συμπεριφερθεί διαφορετικά, είναι τελείως λανθασμένη. Ο ανοϊκός ηλικιωμένος έχει χάσει την ικανότητα ελέγχου της συμπεριφοράς του, γι’ αυτό και οι προσπάθειες συγκράτησής του πέφτουν στο κενό. Άτομο με γεροντική άνοια δεν γνωρίζει, ούτε αξιολογεί τον τρόπο με τον οποίο ενεργεί.
Τι γίνεται όμως με τα πρόσωπα που αναλαμβάνουν την φροντίδα των ανοϊκών ηλικιωμένων;
Η φροντίδα ενός ανοϊκού ηλικιωμένου θέτει τρομακτικές απαιτήσεις. Τα πρόσωπα που παρέχουν φροντίδα οφείλουν να είναι σε ετοιμότητα ολόκληρο το 24ωρο, να προστατεύουν τον ηλικιωμένο από πιθανούς κινδύνους, και να μάχονται τη θλίψη που τους προκαλεί το γεγονός ότι ο πρώην υγιής συγγενής τους έχει περιέλθει σ’ αυτή την κατάσταση. Ως εκ τούτου, πολλές ψυχολογικές έρευνες έχουν στραφεί, όχι πια στους ηλικιωμένους ανοϊκούς, αλλά στα πρόσωπα που τους περιποιούνται συνήθως τον ή την σύζυγο ή την κόρη του ασθενούς. Ο χαρακτηριστικός τίτλος μια έρευνας είναι: «Οι γυναίκες των ηλικιωμένων ανδρών με ανικανότητα: Οι κρυφοί ασθενείς».
Σε μια άλλη έρευνα, το δείγμα που αποτελούσε την πειραματική ομάδα συνίστατο από άτομα που φρόντιζαν ανοϊκούς ηλικιωμένους που υπέφεραν από άλλες ασθένειες. Οι συγκρίσεις μεταξύ των δύο ομάδων αφορούσαν τέσσερα πεδία: τη φυσική υγεία, την ψυχική υγεία, την οικονομική κατάσταση και την κοινωνική συμμετοχή. Όπως διαπίστωσαν οι ερευνητές Οι περισσότερες διάφορες μεταξύ των δύο ομάδων εντοπίστηκαν στη συναισθηματική κατάσταση και την κοινωνική συμμετοχή. Τα άτομα της πειραματικής ομάδας βρέθηκαν να έχουν τρεις φορές περισσότερα συμπτώματα άγχους, ήταν περισσότερο επιρρεπή να παίρνουν ηρεμιστικά, χαρακτηρίζονταν από χαμηλό ηθικό, και διέθεταν πολύ λιγότερο χρόνο για να παρακολουθούν δραστηριότητες έξω από το σπίτι τους.
Τα άτομα που περιποιούνται ανοϊκούς ηλικιωμένους εγκαταλείπουν συνήθως τις αγαπημένες τους ασχολίες, περιορίζουν τις επισκέψεις τους σε φίλους και γνωστούς, ακόμη και η προσωπική τους ανάπαυση είναι περιορισμένη σε χρόνο και ποιότητα. Τα μόνα πεδία στα οποία δεν εντοπίστηκαν διαφορές στην εν λόγω έρευνα ήταν η φυσική υγεία και η οικονομική κατάσταση.
Άλλοι ερευνητές τονίζουν το γεγονός ότι, ανεξάρτητα από την αντικειμενικά δύσκολη κατάσταση, μεγάλη σημασία έχει η ψυχοκοινωνική στήριξη που είναι διαθέσιμη. Συγγενείς ανοϊκών ασθενών που στηρίζονται από συγγενείς, φίλους και γνωστούς, αισθάνονται μικρότερο βάρος που έχουν επωμισθεί. Αντίθετα, άτομα χωρίς ψυχοκοινωνικό υποστηρικτικό σύστημα αισθάνονται πιο έντονα το βάρος της φροντίδας του ηλικιωμένου ανοϊκού. Εξ άλλου σύμφωνα με άλλες έρευνες η κακή διαπροσωπική σχέση που προϋπήρχε ανάμεσα στον ηλικιωμένο και τον άνθρωπο που τον φροντίζει, καθώς και η ανώριμη αντιμετώπιση των καταστάσεων εκ μέρους του, είναι παράγοντες που επιδεινώνουν τη θέση και των δύο. Με άλλα λόγια, η παρεχόμενη φροντίδα είναι πολύ πιο ευπρόσδεκτη εάν το άτομο αισθάνεται ότι το εκτιμούν και το υποστηρίζουν, και όταν έχει προϋπάρξει μια σχέση αληθινής αγάπης και στοργής ανάμεσα στο ηλικιωμένο άτομο και το άτομο που το φροντίζει. Ανεξάρτητα από την αντικειμενική σοβαρότητα της κατάστασης, η καλή προσωπική σχέση βοηθά ώστε και τα δύο άτομα να έχουν κάποιο αίσθημα ασφάλειας. Το χειρότερο συναίσθημα είναι ότι η κατάσταση βρίσκεται εκτός ελέγχου και κάνεις δεν έχει το κουράγιο να την αλλάξει.
Όπως τονίζουν σύγχρονοι ερευνητές, μέχρις ότου βρεθεί η θεραπεία για τις γεροντικές άνοιες, η προσπάθεια οφείλει να επικεντρώνεται στο πως θα γίνεται ελαφρύτερο το βάρος για τους ασθενείς και τις οικογένειές τους. Σύζυγοι ανοϊκών ηλικιωμένων έχουν δηλώσει σε συνεντεύξεις ότι τα τελικά στάδια της νόσου είναι περισσότερο δύσκολο να αντιμετωπιστούν, σε σχέση με τα πρώιμα στάδια, και περισσότερο ακόμη δύσκολα είναι τα μεσαία στάδια. Η συμπαράσταση των κοινωνικών δομών στους συγγενείς των ηλικιωμένων ανοϊκών οφείλει να είναι έντονη και συνεχής, έτσι ώστε να αποφεύγονται κατά το δυνατό οι ψυχοπιεστικές καταστάσεις που συμπαρασύρουν ολόκληρες οικογένειες.
